Επαναστατώ – Υπόθεση που αφορά όλους μας
Της Ευτυχίας Καρύδη Φαράκου 194., Οράν Αλγερίας. Ή όπου αλλού θέλετε. “Πόλη δίχως περιστέρια, δίχως δέντρα και κήπους. Πόλη όπου η Άνοιξη πουλιέται μόνο στην αγορά”* Οι κάτοικοί της δουλεύουν πολύ, πάντα με την ελπίδα να πλουτίσουν. Ενώ “Άντρες και γυναίκες είτε καταβροχθίζονται βιαστικά σ΄αυτό που αποκαλούμε ερωτική πράξη,είτε βυθίζονται σε μια μακροχρόνια συνήθεια για δύο. Με άλλα λόγια το Οράν”*Ή όποια άλλη πόλη σεις, φίλες και φίλοι, γνωρίζετε “Είναι μια μ ο ν τ έ ρ ν α πόλη”* Το πρωτοφανές όμως σ΄αυτήν είναι ” Η δυσκολία που συναντά κανείς όταν έρθει η ώρα του να πεθάνει.Ο άρρωστος είναι ολομόναχος. Την ίδια στιγμή που ένας ολόκληρος πληθυσμός στα τηλέφωνα ή στα καφενεία, μιλά για συναλλαγματικές, φορτωτικές και προεξοφλήσεις. Ά β ο λ ο ς, λοιπόν, ο θ ά ν α τ ο ς α κ ό μ α κι ο μ ο ν τ έ ρ ν ο ς”*
Μια μέρα ο γιατρός Rieux-Ριέ βρίσκει στο Οράν ένα ψόφιο ποντίκι. Ξέρει ως επιστήμονας πως από ένα ψόφιο ποντίκι άρχισε στην Ευρώπη η επιδημική αρρώστια μαύρη πανούκλα, που άφησε βαθιά τραύματα στη συλλογική συνείδηση των πληθυσμών παγκοσμίως, καθώς η αδυναμία κατανόησης του πολύπλοκου μηχανισμού μετάδοσης της από έντομα και αρουραίους αύξαινε τον τρόμο που προκαλούσε κάθε νέα εμφάνισή της. Έτος 1941,1917,1940, 1965…2026. Βενεζουέλα, Βιετνάμ, Ιράκ, Λιβύη. Σε ολόκληρο τον κόσμο, όπου οι αμερικάνικες United Fruit Company και άλλες λοιπών εθνικοτήτων brand name εταιρείες που θεωρούν πως θίγονται τα συμφέροντα τους, έχουν ξαμολυθεί εκατοντάδες χιλιάδες ποντίκια, που δεν δικαιολογούν τη συγκαταβατική: “ωχ, αδελφέ!” αντιμετώπιση. Ανήσυχος, ξεκινώντας από τους κύριους διαμορφωτές της κοινής γνώμης τον δημοσιογράφο,τον παπά. Ο γιατρός Ριέ προσπαθεί να πείσει τους ανυποψίαστους συμπολίτες του ότι το ψόφιο ποντίκι είναι προπομπός ανελέητου εχθρού.
Όταν το Οράν υποτάσσεται στην πανώλη. Οι πύλες του κλείνουν. Απαγορεύεται απολύτως η έξοδος ακόμη και περιστασιακών κατοίκων από την πόλη, αλλά και η είσοδος σ’ αυτήν. Kαταργείται και αυτή η αλληλογραφία. Όσοι βρέθηκαν εντός και εκτός πόλεως, επικοινωνούν μ ό ν ο με λακωνικά τηλεγραφήματα, χωρίς τη δυνατότητα της μεταξύ τους επαφής.Οι μέχρι τότε απορροφημένοι κάτοικοι σε συναλλαγματικές, φορτωτικές και προεξοφλήσεις καταλαβαίνουν πως ο χωρισμός ανθρώπου από άνθρωπο είναι ίσως και χειρότερη νόσος από την πανούκλα.
Δεσμώτες πια της πανώλης οι Ορανίτες υποχρεώνονται να οργανωθούν. Οι παραμελημένες δημόσιες – κοινωνικές νοσοκομειακές δομές προσπαθούν να προσφέρουν νοσηλεία στους ασθενείς, αφού οι ιδιωτικές θεραπευτικές μονάδες α ρ ν ο ύ ν τ α ι την ανάληψη μιας τέτοιας ευθύνης, κρατώντας τις πόρτες τους επτασφράγιστες. Έτσι, λειτουργούν στρατόπεδα απομόνωσης για τους συγγενείς των ασθενών και εθελοντικές ομάδες συμπαράστασης. Οι εθελοντές καταβάλλουν προσπάθειες με αυταπάρνηση. Ορισμένοι είναι πραγματικοί, αλλά α φ α ν ε ί ς ήρωες. “Α ν κ α ι ο η ρ ω ι σ μ ό ς δ ε ν τ ο υ ς α π α σ χ ο λ ε ί ω ς ι δ έ α”*.
Στην πρώτη γραμμή αντίστασης οι γιατροί. Προεξάρχων ο Ασκληπιάδης Μπερνάρ Ριέ. Είναι υπεύθυνος για τη λειτουργία Νοσοκομείου με ασθενείς που έχουν προσβληθεί από τη θανατερή νόσο. Συνάμα όμως επισκέπτεται αρρώστους και στα σπίτια τους, προσπαθώντας να τους ανακουφίσει από τα δεινά, πριν οδηγηθούν στα Νοσοκομεία. Ο Ριέ δεν έχει χρόνο να κοιμηθεί περισσότερο από τέσσερις ώρες το εικοσιτετράωρο. Κατανοεί τους συνανθρώπους του κι ας μην τον είχαν καταλάβει.Ας μην τον κατάλαβαν π ο τ έ.
Η αποτρόπαιη, φρικτή κατάσταση διατρέχει και ορίζει ολόκληρη την πολιτεία. Οι μόνες φωνές που ακούγονται είναι οι συνομιλίες του Ριέ με τον δημοσιογράφο Ραμπέρ και με τον Ταρρού*.
— Ραμπέρ: Οφείλω να παραδεχθώ πως δεν σ ά ς καταλάβαμε, γιατρέ Ριέ. Δεν καταλάβαμε την ηρωική σας στάση.
—Ριέ: Πρέπει να σάς πω ότι αυτό που κάνουμε δεν έχει καμιά σχέση με τον ηρωισμό. Έχει σχέση με την τ ι μ ι ό τ η τ α. Ο μοναδικός τρόπος για να παλέψουμε ενάντια στην πανούκλα είναι η τ ι μ ι ό τ η τ α. Μόνο με την τιμιότητα μπορούμε να πολεμήσουμε τη φοβερή αρρώστια. Και αν σκεφτούμε ότι ο πόλεμος είναι η νόσος της Πολιτείας**, η τιμιότητα αποτελεί σύνθετη έννοια. Τιμιότητα θα πει αγαπώ και σέβομαι τον άνθρωπο. Τιμιότητα είναι ο διαρκής αγώνας για τους συνανθρώπους μας, ό χ ι μ ό ν ο γ ι α τ ο ν ε α υ τ ό μ α ς, α λ λ ά γ ι α τ η γ ε ν ι κ ή ευτυχία. Σε ό,τι με αφορά ξέρω, ότι (τιμιότητα) σημαίνει να ασκώ σωστά το επάγγελμά μου. Ο η ρ ω ι σ μ ό ς και η α γ ι ό τ η τ α δ ε ν μ ε σ υ γ κ ι ν ο ύ ν. Αυτό που με ενδιαφέρει είναι να είμαι άνθρωπος. Ο άνθρωπος έκτισε τη δημοκρατία και τον Παρθενώνα, ονομάστηκε χριστιανός, αλλά άφησε διαχρονικά πενόμενη την τιμιότητα, και επομένως χωρίς τη δυνατότητα να εμποδίσει το θάνατο του ανθρώπου από τον άνθρωπο. Εάν όντως ήταν ισχυρή η ανθρώπινη τιμιότητα, δεν θα μετρούσαμε συνεχώς τους εκατοντάδες νεκρούς και βασανισμένους*.
— Γιατρέ -λέει ο Ραμπέρ- δεν φεύγω και θέλω να μείνω μαζί σας. Πίστευα πάντα, πως ήμουν ξένος σ’ αυτή την πόλη… Τώρα όμως, που είδα όσα είδα, ξέρω ότι ανήκω εδώ. Α υ τ ή η ι σ τ ο ρ ί α μ ά ς α φ ο ρ ά όλους».Στη συνέχεια ο Ραμπέρτ απέδειξε ότι ήταν ένας τίμιος άνθρωπος*.
Ο γιατρός Ριέ έχοντας κερδίσει έναν άνθρωπο. Είχε ήδη κερδίσει μια μάχη. Όχι τον πόλεμο. 1941… 2026 αυτός μαίνεται. Μέσα στη ζώνη απελπισίας,που δε σημαίνει όμως δυστυχία, θα αρχίσει κουβέντα με τον Ταρρού.
—Ριέ: Πρέπει να αγωνιζόμαστε με όλες μας τις δυνάμεις ε ν ά ν τ ι α στο θάνατο.
—Ταρρού: Ναι, μα ο ι ν ί κ ε ς σας θα είναι π ά ν τ α ε φ ή μ ε ρ ε ς.
—Γιατρός Ριέ με πρόσωπο σκοτεινό:” Ν α ι, θα είναι π ά ν τ α εφήμερες, το ξέρω- je sais. Ό μ ω ς α υ τ ό ς δ ε ν ε ί ν α ι λ ό γ ο ς p o u r c e s s e r de l u t t e r- γ ι α να π ά ψ ω να αγωνίζομαι”
— Απορημένος ο Ταρρού:Ποιος σας τα έμαθε αυτά γιατρέ;
—Γιατρός Ριέ μονολεκτικά: L a m i s e’ r e- Η Δ υ σ τ υ χ ί α.*
Η δυστυχία δίδαξε και τον Αλμπέρ Καμύ στα παιδικά του χρόνια. Η δυστυχία και οι τελευταίες ώρες ενός μικρού αγοριού, κάνει το γιατρό Ριέ να α δ υ ν α τ ε ί να αποδεχθεί το μαρτύριο ενός παιδιού* H δυστυχία οδηγεί τον κοντυλοφόρο του Καμύ να γράψει:”Τ ί π ο τ α π ι ο σ υ γ κ λ ο ν ι σ τ ι κ ό από το θάνατο ενός παιδιού. Και τ ί π ο τα π ι ο π α ρ ά λ ο γ ο από το θάνατο σε τροχαίο δυστύχημα”
Κι ήρθαν μέρες που δεν αντηχούσαν στους δρόμους του Οράν τα καμπανάκια των ασθενοφόρων.Η πανούκλα έφυγε όχι ηττημένη,αλλά επειδή ολοκλήρωσε τον συγκεκριμένο κύκλο της. Το Οράν, πανηγύριζε. Όμως ο Ριέ δεν ξεχνούσε ότι τούτη η αγαλλίαση ήταν πάντα υπό απειλή ”Γιατί, ακριβώς γνώριζε, αυτό που αγνοούσε εκείνο το χαρούμενο πλήθος, και μπορούμε να διαβάσουμε στα βιβλία:ότι δηλαδή ο βάκιλος της πανούκλας δεν πεθαίνει ούτε εξαφανίζεται ποτέ. Μπορεί να κοιμάται επί δεκαετίες και ίσως θα ερχόταν μια μέρα όπου π ρ ο ς γ ν ώ σ η και σ υ μ μ ό ρ φ ω ση των ανθρώπων η πανούκλα θα ξυπνούσε τα ποντίκια της και θα τα έστελνε να πεθάνουν σε μια ευτυχισμένη πολιτεία»*.
Το 1951 ο Καμύ δίνει στη δημοσιότητα το εξαιρετικό, εκτενές δοκίμιό του, υπό τον τίτλο «Ο Επαναστατημένος Άνθρωπος», με αυτό αφήνει παρακαταθήκη την πρωταρχική αξία: «Ε π α ν α σ τ α τ ώ, ά ρ α υ π ά ρ χ ο υ μ ε”. Έτσι εκφράζει την αλήθεια. Ο πόλεμος, η νόσος της πολιτείας** παραμένει ανίκητη,αλλά δ ε ν θα πεθάνει ποτέ και η αντίσταση του ανθρώπου απέναντι στις συμφορές, ενωμένη με την ελπίδα.
1951 ίσα-ίσα που λέω καθαρά δυο λέξεις και προσπαθώ να τις βάλω σε σωστή σειρά. Τί να καταλάβω από “Ε π α ν α σ τ α τ ώ άρα υ π ά ρ χ ο υ μ ε”. Στα 1955 όμως τα μέσα μου ανακατώνονται. Η Λητώ Κατακουζηνού ειδοποιεί τη νόνα μας,τη μάνα της μάνας μας, την κοκκώνα Ευτυχώ και τις άλλες της βεγγέρας, ότι το jour fix*** αναβάλλεται. Ο Άγγελος Κατακουζηνός ο σύντροφος- σύζυγός της, παραγγέλλει πως όλες τους πρέπει να βρίσκονται στο Γαλλικό Ινστιτούτο για να ακούσουν τον αδελφοποιτό του Άγγελου Albert Camus, που επισκέπτεται την Ελλάδα
—Άγγελε, λέει ο Καμύ, βρήκα στην Ελλάδα όσα ήλθα να ψάξω κι ακόμα περισσότερα. Θα επιστρέψω όρθιος.
“Και, λοιπόν;” Κορώνει το παιδιακίσιο κεφάλι μου.”Τί είναι αυτός ο Καμύ; που για χατίρι του θα χάσουμε λιχουδιές,δώρα,όσα ακούμε φανερά και κρυφά στις βεγγέρες, γέλια μιμούμενες τις βεγγερικές κυρίες”. Χωρίς να μπορώ να εξηγήσω πώς και γιατί τον πεισματάρικο, από αντιπάθεια γι αυτόν, θυμό μου σκεπάζει η θύμηση του τρόπου που η νόνα, πολλές φορές τα βράδια, μάς διηγείται και το παραμύθι του Σίσυφου.”Ο Σίσυφος κουβαλάει μια πέτρα κι αυτή όλο του ξεφεύγει κι αυτός ξανά και ξανά την κουβαλάει. Κι ό μ ω ς “Sisyphe est Heureux- O Σίσυφος είναι ευτυχισμένος”.Έτσι τελειώνει πάντα, συλλαβίζοντας αργά-αργά “Κι ό μ ω ς S i s y p h e e s t h e u r e u x”****
Με το πέρασμα του χρόνου νομίζω πως κατάλαβα γιατί το διαρκές κουβάλημα της πέτρας, παρόλο που υπάρχει ο θάνατος, κάνει τον Σίσυφο ευτυχισμένο: H δ ρ ά σ η. Γιατί “Ο Ξένος”***** σ΄ έναν κόσμο ανισότητας, αδικίας και αδιαφορίας στην ηθική καταδικάζεται: “ε π ε ι δ ή δ ε ν π α ί ζ ε ι το παιχνίδι (τους)”******. “A cause du soleil- Λόγω του ήλιου” φωνάζει και συνεχίζει “Εγώ έμοιαζα να έχω les mains vides-τα χέρια αδειανά, Ήμουν όμως σίγουρος για τον εαυτό μου. Σίγουρος για όλα, σίγουρος για τη ζωή μου και για το θάνατο που έμελλε να έλθει. Ναι,αυτό μόνο είχα. Mais je tenais cette vérité autant qu’elle me tenait-Αλλά κρατούσα αυτήν την αλήθεια, όσο με κρατούσε κι εκείνη”*****
Στα 1960, δεν κυκλοφορούν τα νέα, όπως στις μέρες μας, με ταχύτητα αστραπής. Κυκλοφορούν όμως. Πρώτες μέρες του Γενάρη εκείνης της χρονιάς, το πατρικό μας το γυροφέρνει μια αλλοπρόσαλλη κατήφεια, μια οργή κατά της αδικίας τ ο υ π α ρ α λ ό γ ο υ. Έχει φτάσει η εξωφρενική είδηση ότι η ζωή του Albert Camus η τόσο γεμάτη, βρήκε θάνατο παράλογα αδειανό. Σε ένα τροχαίο.
2026 4 του Γενάρη.Τυχαία βρίσκω στα “Τετράδια” του Καμύ:
Ο θάνατος είναι αναπόφευκτος για όλους, αλλά όσο είμαστε ζωντανοί μπορούμε να κάνουμε τη διαφορά
~~~~~~~
*Αλμπέρ Καμύ, Η πανούκλα- La peste
** Φράση που αποδίδεται στον πατέρα της Ιατρικής Ιπποκράτη για τον λοιμό της Αθήνας στη διάρκεια του Πελοποννησιακού πολέμου:”Η νόσος της πολιτείας είναι ο πόλεμος”
***Jour fix. Κάποτε χωρίς τηλέφωνα και e-mail καθεμιά από τις φιλικές παρέες είχε μια ορισμένη μέρα του χρόνου για να δεχθεί τις φίλες της
****Αλμπέρ Καμύ, Ο μύθος του Σίσυφου-La mythe de Sisyphe
*****Αλμπέρ Καμύ, Ο ξένος- L’ étranger
******Φράση του Καμύ για τον “Ξένο”
